Döviz Kuru Geçişkenliği: Temel Kavramlar
Döviz kuru geçişkenliği (exchange rate pass-through – ERPT), nominal döviz kurundaki değişikliklerin ithalat fiyatları ve nihai tüketici fiyatları üzerindeki etkisini ölçen bir kavramdır. Türkiye, ithalat bağımlılığı yüksek bir ekonomi yapısına sahip olduğundan bu geçişkenlik özellikle belirleyici bir rol üstlenmektedir.
Türkiye'de döviz kuru geçişkenliği iki aşamalı bir süreç izler. İlk aşamada, TL'nin değer kaybetmesiyle birlikte ithalat fiyatları yükselir. İkinci aşamada, artan ithalat maliyetleri üretici fiyatlarından başlayarak tüketici fiyatlarına aktarılır.
"Türkiye'de döviz kurundaki %10'luk bir değer kaybının, tüketici enflasyonuna etkisi tarihsel olarak %2,5 ile %4 arasında gerçekleşmiştir. Bu oran, gelişmekte olan piyasalar ortalamasının üzerindedir."
Geçişkenlik Katsayıları (2015–2024)
| Dönem | TL Değer Kaybı | TÜFE Artışı | Geçişkenlik Katsayısı | Baskı Şiddeti |
|---|---|---|---|---|
| 2015–2016 | %18,4 | %7,7 | 0,42 | Orta |
| 2018 (Ağustos krizı) | %43,2 | %25,2 | 0,58 | Yüksek |
| 2019–2020 | %12,6 | %11,8 | 0,94 | Çok Yüksek |
| 2021 | %44,0 | %21,3 | 0,48 | Yüksek |
| 2021 Aralık | %55,0 | %36,1 | 0,66 | Çok Yüksek |
| 2022 | %28,5 | %85,5 | 1,12+ | Aşırı Yüksek |
| 2023 | %59,2 | %64,8 | 0,70 | Çok Yüksek |
| 2024 (Ort.) | %22,1 | %64,1 | 0,55* | Yüksek |
*2024 katsayısı, diğer yapısal faktörlerin katkısı nedeniyle kur etkisini tam olarak izole etmemektedir. Kaynak: TCMB, TÜİK, Velian Analitik hesaplamaları.
Geçişkenlik Mekanizmaları
1. Doğrudan Kanal: İthalat Maliyetleri
Türkiye'nin enerji, hammadde ve yarı mamul ithalatı toplam ithalatın yaklaşık %70'ini oluşturmaktadır. TL'deki değer kaybı bu ürünlerin TL cinsinden maliyetini doğrudan artırır. Özellikle petrol, doğalgaz ve metal hammaddelerindeki fiyat artışları hem üretim maliyetlerini hem de tüketici enerji faturalarını yükselterek geniş tabanlı bir enflasyonist baskı yaratır.
2. Dolaylı Kanal: İşletme Beklentileri
Kurdaki sert hareketler, işletmelerin gelecekteki maliyet beklentilerini olumsuz etkiler. Belirsizliği azaltmak amacıyla satıcılar fiyatlarını "önden yüklemeli" (front-loaded) biçimde artırabilir; bu da gerçekleşmiş kur değişiminin ötesinde bir fiyat artışına yol açar.
3. Dolarizasyon Etkisi
Türkiye'de gayrimenkul, dayanıklı tüketim malları ve bazı hizmet fiyatları zaman zaman dolara endekslenmektedir. Bu durum, TL'deki değer kaybının yerel fiyatlara neredeyse anında yansımasına zemin hazırlar.
Analitik Bulgu
Türkiye'de kur geçişkenliği, enflasyon hedeflemenin güçlü olduğu dönemlerde zayıflamakta; politika güvenilirliğinin düştüğü dönemlerde ise belirgin biçimde artmaktadır. Bu ilişki, merkez bankası iletişiminin ve beklenti yönetiminin anti-enflasyonist politikalardaki kritik rolünü ortaya koymaktadır.
2024 Görünümü ve Öne Çıkan Riskler
2024 yılında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın yüksek reel faiz politikasını sürdürmesi, kur oynaklığını sınırlı tutmuştur. Bununla birlikte TL, yapısal açıdan zayıf dış denge nedeniyle kademeli değer kaybetmeye devam etmektedir.
Öne çıkan başlıca riskler şunlardır:
- Küresel enerji fiyatlarında yaşanabilecek yeni şokların doğrudan ithalat fatura artışına yol açması
- ABD Doları'nın küresel güçlenmesinin TL üzerindeki baskıyı artırması
- Para politikasında erken gevşeme sinyallerinin TL beklentilerini olumsuz etkilemesi
- Jeopolitik gelişmelerin risk primini yükselterek sermaye çıkışını tetiklemesi